ସରକାରୀ ପ୍ରଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପିଅନ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି IAS ଅଧିକାରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତେ Bureaucracy ବା ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଂଶବିଶେଷ । ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମଚାରୀ ନିଜର ଶିକ୍ଷାଗତ ଯୋଗ୍ୟତା, ପରୀକ୍ଷା, ଅଭିଜ୍ଞତା ଓ ନିଯୁକ୍ତି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦବୀରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ପଦବୀର ଉଚ୍ଚତା ଓ ଦାୟିତ୍ୱର ପରିମାଣ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ ଭାବରେ ସମାନ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି ।
ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ଉଚ୍ଚ ଅଧିକାରୀଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଅଧସ୍ତନ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ, ପରାମର୍ଶ, ଉଚିତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଦିଗ୍ ଦର୍ଶନ ଦେବା । କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଧିକାର କେବେବି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା କିମ୍ବା କାହାକୁ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚାକର ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବାର ଅଧିକାର ଦେଇନଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ କେବଳ ସରକାରଙ୍କ ସେବକ, କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କ ସେବକ ନୁହଁନ୍ତି ।
ଭାରତୀୟ ସଂବିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ 14 ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସାମ୍ବିଧାନିକ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଧିକାରୀ ଅଟନ୍ତି । ଏହାଛଡ଼ା Central Civil Services (Conduct) Rules, 1964 ର Rule 3(1) ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ସତ୍ୟ, ନିଷ୍ଠା ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ବଜାୟ ରଖିବା ସହିତ ସରକାରୀ ସେବାର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖିବାକୁ ପଡ଼େ । ଏହି ନିୟମ କେବଳ ଅଧସ୍ତନ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଉଚ୍ଚ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭାବରେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ।
ଯଦି କୌଣସି ଉଚ୍ଚ ଅଧିକାରୀ ନିଜର ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଦୂରୁପଯୋଗ କରି ଅଧସ୍ତନ କର୍ମଚାରୀଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କରନ୍ତି, ଅସଭ୍ୟ ଭାଷା ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି, ଧମକ ଦିଅନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାୟୋଚିତ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାହା ସୁଶାସନର ପରିପନ୍ଥୀ ଏବଂ ସେବା ଆଚରଣ ନିୟମର ବିରୁଦ୍ଧାଚରଣ ଭାବେ ଗଣା ଯାଇଥାଏ । ଏପରି ଆଚରଣ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟର ସୁସ୍ଥ ବାତାବରଣକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ସହିତ ଛୋଟ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ମନୋବଳକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରିଥାଏ ।
ଜଣେ ପ୍ରକୃତ ଅଧିକାରୀ କେବଳ ନିଜର ପଦବୀ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜର ଆଚରଣ, ନ୍ୟାୟପରାୟଣତା ଓ ମାନବିକତାପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି । ଏହାର ଅନେକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ଯେଉଁ ଅଧିକାରୀମାନେ ନିଜ ସହକର୍ମୀ ଓ ଅଧସ୍ତନମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଶାସନ ସବୁଠାରୁ ସଫଳ ଓ ଜନପ୍ରିୟ ହୋଇଛି ।
ଅତଏବ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉଚ୍ଚ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ଏହା ସର୍ବଦା ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ ଯେ ପଦବୀ କେବଳ ଦାୟିତ୍ୱର ପରିସରକୁ ବଢ଼ାଏ, ମଣିଷର ମୌଳିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ନୁହେଁ । ସରକାରୀ ସେବାର ମୂଳମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି “ଶୃଙ୍ଖଳା ସହିତ ସମ୍ମାନ, ଅଧିକାର ସହିତ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା ସହିତ ନମ୍ରତା ।” ଯେଉଁଠାରେ ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ମାନ ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରଶାସନ ଅଧିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ଜନମୁଖୀ ହୋଇପାରେ ।
“ଜଣେ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ମହାନତା ତାଙ୍କ ପଦବୀରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେ କିପରି ନିଜଠାରୁ ନିମ୍ନ ପଦବୀର କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ସହ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେଥିରେ ନିହିତ ଥାଏ ।”
